منبع انبساط   (Expansion Tank)     
منابع انبساط برای کنترل انبساط حجمی آب موجود در سیستم های تاسیساتی در اثر افزایش دما ،  تعبیه می شود. مخزن انبساط ضمنا وظیفه ی تغذیه و تامین کسری آب سیستم را به عهده دارد.

دسته بندی منابع انبساط

منابع انبساط بنابر نوع فشار کاری به دو دسته کلی زیر تقسیم بندی می شود:

1. منبع انبساط باز
2. منبع انبساط بسته

منبع انبساط باز
منابع انبساط باز (Open expantion tank)  در فشار اتمسفر کار می کنند.
این دسته از منابع انبساط در ارتفاعی بالاتر از دیگ (معمولا در پشت بام)  قرار می‌گیرند و حجم اضافی ناشی از انبساط آب تاسیسات، برای ورود به آن‌ها از لوله رابط بین دیگ و منبع بالا رفته و فشاری معادل ارتفاع ستون آب بالارفته به کل سیستم اعمال می‌کند.
همانطور که گفته شد با افزایش حجم آب در گردش سیستم حرارت مرکزی در اثر افزایش دما، سطح آب در منبع انبساط باز بالا می آید و فشار استاتیکی معادل ارتفاع منبع نسبت به دیگ و تاسیسات، بر روی دیگ وارد می کند، این فشار به تمام آب موجود در سیستم تاسیسات حرارتی اعمال می‌شود و باعث بالارفتن آب از لوله‌ های سیستم انتقال می‌گردد. بنابراین منبع انبساط باز در اثر بالا رفت حجم آب در گردش سیستم حرارت مرکزی در اثر حرارت، افزایش فشاری به سیستم وارد نموده و فشار مورد نیاز آب را برای بالا رفتن در سیستم لوله کشی تامین می کند. به همین دلیل همواره باید منبع انبساط باز را در ارتفاعی بالاتر (معمولا دو متر) از بالاترین مبدل (پایانه حرارتی) نصب نمود.

محدوده فشاری عملکرد این منابع به ارتفاع نصب منبع انبساط باز نسبت به دیگ بستگی دارد که با توجه به این اختلاف ارتفاع قابل محاسبه است. منبع انبساط باز از طریق لوله اتصالی به آب شهری و توسط شناور موجود در آن، مقدار آب موجود در چرخه را نیز کنترل می‌کند، بدین ترتیب که در صورت بروز هرگونه نشتی در چرخه تاسیسات که باعث کاهش حجم یا همان افت ارتفاع سطح آزاد آب موجود در منبع انبساط شود، با اضافه نمودن آب شهری به اندازه آب خروجی از چرخه، مقدار آب چرخه ثابت می‌ماند.




• مزایا منبع انبساط باز
یکی از عمده دلایل استفاده از منبع انبساط باز ،تعمیر و نگهداری مشکل و هزینه بر مخازن بسته است
ارزانتر بودن منبع انبساط باز، سادگی و ضریب اطمینان بالای این این مخازن نسبت به منبع انبساط بسته
بالا بودن ضریب اطمینان استفاده از منبع انبساط باز آنست که در این منابع آب در گردش اضافی در سیستم حرارت مرکزی وارد مخزن شده و سر ریز می شود

• معایب منبع انبساط باز
الزام به لوله‌کشی نسبتا بالا جهت نصب منبع انبساط باز در پشت بام
عدم پاسخ گویی این منابع در فشار های زیاد
امکان بروز زنگ زدگی (خوردگی) با وجود هوا و آب
اتلاف انرژی زیاد در اثر انتقال زیاد با هوای سرد محیط در زمستان


نصب منبع انبساط باز
نحوه اتصال منبع انبساط باز به سیستم حرارت مرکزی از طریق دو لوله رفت و برگشت به سیستم انتقال آب درگردش انجام می گیرد. علت نصب لوله رفت و برگشت به این منابع سیرکولاسیون آب گرم در این مخازن می باشد چرا که با قرار گرفتن منبع انبساط باز در معرض هوای سرد زمستانی احتمال یخ زدن آب در مخزن وجود دارد و با گردش آب گرم دیگ در مخزن از این امر پیشگیری می شود.البته امکان اتصال مخازن انبساط باز در سیستم سرمایش مرکزی با تک لوله به سیستم انتقال سیال ناقل برودت وجود دارد. باید دقت شود که به هیچ عنوان نباید در مسیر ورود و خروج آب گرم در گردش سیستم به این منابع از شیر استفاده نمود چرا که در صورت سهل انگاری و بسته شدن شیرها امکان ترکیدگی در سیستم بالا می رود.


منبع انبساط بسته

این منبع با هوای آزاد ارتباط ندارد و فشار سیستم توسط مکانیزم بالشتک های هوا یا یک گاز بی اثر مانند ازت تامین می شود. برخلاف محدودیت منبع انبساط باز در محل نصب، منبع انبساط بسته می تواند در هر جای از ساختمان (معمولا داخل موتورخانه) نصب گردد. این نوع از منابع انبساط در سیستم های گرمایش با دمای زیاد و در مواردیکه بدلیل محدودیت فضا و ارتفاع، استفاده از منبع انبساط باز میسر نمی باشد بکار گرفته می شوند. برای کنترل فشار در این مخازن از شیر اطمینان استفاده شده و حداکثر فشار تنظیمی بر اساس طرح تعیین می گردد. حداقل فشاز نیز باید طوری تنظیم شود که بالاترین مبدل حرارتی (رادیاتور) همواره از آب پر باشد.



منابع انبساط بسته را با توجه به مکانیزم عملکردی، نوع گاز و نوع مخزن حجم متغیر، به انواع زیر تقسیم می‌شوند:

• منبع انبساط بسته قابل تنظیم
• منبع انبساط  بسته دیافراگمی

منبع انبساط بسته قابل تنظیم

در این مدل از منابع انبساط، با کاهش و یا افزایش دمای سیستم، آب منبسط یا منقبض شده، هوا به منبع تزریق یا از آن خارج می‌شود. بدین ترتیب که در ابتدا شیر الکترونیکی خروجی هوا بسته و کمپرسور خاموش می‌باشد. در این حالت مقدار کمی آب در دمای پایین در منبع موجود است. بعد از گرم شدن آب، حجم آن افزایش می‌یابد و هوای درون منبع از طریق شیر خارج می‌شود. زمانی‌که مقدار آب درون منبع به بیشترین حجم مجاز خود رسید، شیر خروج هوا بسته می‌شود و فشار ثابت می‌گردد و در این حالت، در صورت کاهش دما که باعث کاهش حجم آب می‌گردد، هوا از طریق کمپرسور به منبع تزریق می‌گردد تا فشار هوای درون منبع ثابت بماند.




منبع انبساط بسته دیافراگمی

در این مدل از منبع انبساط، برای جبران کاهش و یا افزایش آب منبسط شده، به منبع آب تزریق شده و یا از آن خارج می‌گردد. در حقیقت این منبع از یک بخش حاوی هوا یا نیتروژن و یک بخش خالی تشکیل شده‌ که بوسیله یک دیافراگم پلاستیکی انعطاف‌پذیر از هم جدا شده‌اند. بخش گازی حاوی مقدار معینی از هوا و یا نیتروژن است که در متراکم‌ترین حالت بیشترین فشار اعمال شده به چرخه را تحمل می‌نماید. بخش خالی منبع نیز توسط آب منبسط شده پر می‌شود. این آب منبسط شده، دیافراگم حائل بین دو بخش را آنقدر به سمت بخش گازی جابجا می‌کند که بخش گازی به فشرده ترین حالت حالت خود برسد که در این صورت فشار عملیاتی مورد نیاز چرخه تامین می‌گردد.


منبع انبساط بسته دیافراگمی